चंद्रकांत हंडोरे : आंबेडकरी चळवळीचा सामाजिक न्यायाचा चेहरा

महाराष्ट्रातील आंबेडकरी चळवळ ही केवळ राजकीय आंदोलन नसून ती सामाजिक परिवर्तनाची अखंड धारा आहे. या चळवळीला पुढे नेणारे अनेक नेते, कार्यकर्ते आणि विचारवंत महाराष्ट्राने पाहिले आहेत. त्यामध्ये Chandrakant Handore (चंद्रकांत हंडोरे) हे एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. त्यांनी आंबेडकरवादी विचार, दलित राजकारण आणि सामाजिक न्यायाच्या लढ्याला प्रशासनिक आणि राजकीय पातळीवर नवे आयाम दिले.

आज महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात दिमाखाने उभी असलेली सामाजिक न्याय भवनं असोत अथवा माता रमाई घरकुल योजनेअंतर्गत उभी राहिलेली गरीब भीमानुयांची घरं, ही केवळ सरकारी योजना वाटत नाहीत. ती आंबेडकरवादी चळवळीची जिवंत स्मारकं वाटतात.

कारण समाजासाठी राजकारणाचा उपयोग कसा करायचा हे काही मोजक्याच नेत्यांनी दाखवून दिलं आहे—त्यामध्ये चंद्रकांत हंडोरे यांचं नाव आदराने घेतलं जातं.

आंबेडकरी विचारांची प्रेरणा

चंद्रकांत हंडोरे हे मूळचे आंबेडकरवादी विचारांनी प्रेरित सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून पुढे आले. B. R. Ambedkar यांच्या समता, स्वाभिमान आणि सामाजिक न्यायाच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी समाजकारणाची वाट धरली.

त्यांच्या कामामध्ये तीन महत्त्वाच्या गोष्टी स्पष्ट दिसतात:

• आंबेडकरी विचारांचे संघटनात्मक बळकटीकरण

• वंचित समाजाला राजकीय व सामाजिक प्रतिनिधित्व मिळवून देणे

• शासनाच्या योजनांद्वारे सामाजिक न्यायाची अंमलबजावणी

‘भीम शक्ती’ आणि आंबेडकरी संघटनांची उभारणी

चंद्रकांत हंडोरे यांच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आंबेडकरवादी संघटनांची उभारणी. त्यांनी तरुणांना संघटित करण्यासाठी आणि आंबेडकरी विचार समाजाच्या प्रत्येक स्तरापर्यंत पोहोचवण्यासाठी अनेक संघटनात्मक प्रयत्न केले.

त्यामध्ये विशेष उल्लेख केला जातो तो “भीम शक्ती” या संघटनेचा.

भीम शक्ती ही केवळ एक संघटना नसून ती आंबेडकरवादी तरुणांना प्रेरणा देणारी सामाजिक चळवळ म्हणून ओळखली जाते. या संघटनेच्या माध्यमातून:

• तरुणांना आंबेडकरी विचारांची ओळख करून देणे

• सामाजिक प्रश्नांवर जनजागृती करणे

• शैक्षणिक व सामाजिक उपक्रम राबवणे

• अन्यायाविरुद्ध संघटित लढा उभारणे

अशा अनेक कामांना चालना मिळाली.

महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये या संघटनात्मक कामामुळे आंबेडकरी तरुणांचे नेतृत्व तयार झाले आणि चळवळीला नवी ऊर्जा मिळाली.

सामाजिक न्याय विभागाला दिलेला नवा चेहरा

महाराष्ट्रातील सामाजिक न्याय विभाग हा दलित, मागासवर्गीय आणि वंचित घटकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.

चंद्रकांत हंडोरे यांनी या विभागात काम करताना अनेक महत्त्वाचे उपक्रम राबवले. विशेषतः:

• प्रत्येक जिल्ह्यात सामाजिक न्याय भवनांची उभारणी

• शिष्यवृत्ती व शैक्षणिक योजनांचा विस्तार

• विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहांची वाढ

• गरीबांसाठी घरकुल योजना

या कामांमुळे सामाजिक न्याय विभागाला प्रत्यक्ष अर्थाने एक ठोस ओळख आणि कार्यक्षम चेहरा मिळाला असे मानले जाते.

आज अनेक विरोधक देखील खासगीत मान्य करतात की हंडोरे यांनी या विभागासाठी अनुकरणीय मापदंड प्रस्थापित केले.

माता रमाई घरकुल योजना : स्वाभिमानाचे घर

महाराष्ट्रातील गरीब व भूमिहीन कुटुंबांना घर मिळावे या उद्देशाने सुरू झालेली माता रमाई घरकुल योजना ही अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे.

या योजनेमुळे हजारो गरीब कुटुंबांना स्वतःचे घर मिळाले.

एका आंबेडकरवादी कार्यकर्त्याच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही घरे केवळ बांधकामं नाहीत; ती भीमानुयांच्या स्वाभिमानाची घरे आहेत.

दलित राजकारणातील भूमिका

महाराष्ट्रातील दलित राजकारण नेहमीच विविध प्रवाहांनी बनलेले आहे. या राजकारणात काम करताना चंद्रकांत हंडोरे यांनी संघटन, प्रशासन आणि सामाजिक काम यांचा समतोल साधला.

त्यांच्या कामाची शैली अशी मानली जाते:

• संघर्ष आणि संवाद दोन्हीचा वापर

• योजनांच्या माध्यमातून थेट समाजाला फायदा

• तरुण नेतृत्व घडवणे

2014 विधानसभा निवडणूक आणि राजकीय संघर्ष

राजकारणात काम करताना अनेकदा सामाजिक कामाची किंमत राजकीय स्वरूपात मोजावी लागते.

2014 च्या विधानसभा निवडणुकीत चंद्रकांत हंडोरे यांना अशाच राजकीय संघर्षाला सामोरे जावे लागले. त्या काळात त्यांच्या विरोधात मोठे राजकीय प्रयत्न झाले होते.

त्या वेळी महाराष्ट्राच्या राजकारणात प्रभाव असलेले Ashok Chavan यांच्यावरही हंडोरे यांना पराभूत करण्यासाठी मोठे प्रयत्न केल्याचे आरोप झाले होते.

राजकारणात विरोधक असतातच, परंतु सामाजिक काम करणाऱ्या नेत्याला निंदकांची चिंता न करता पुढे चालत राहावे लागते—हंडोरे यांच्या प्रवासातून हे स्पष्ट होते.

आंबेडकरी चळवळीतील स्थान

आज आंबेडकरवादी कार्यकर्त्यांमध्ये चंद्रकांत हंडोरे यांच्याबद्दल आदराचे वातावरण आहे. कारण त्यांनी राजकारणाचा उपयोग सामाजिक परिवर्तनासाठी कसा करायचा हे दाखवून दिले.

त्यांच्या कामामुळे:

• आंबेडकरी संघटनांना बळ मिळाले

• सामाजिक न्यायाच्या योजनांचा विस्तार झाला

• दलित समाज प्रशासनाशी अधिक जोडला गेला

• तरुणांमध्ये आंबेडकरी विचारांची नवी जागृती निर्माण झाली

निष्कर्ष

आंबेडकरी चळवळीतील अनेक नेते आंदोलनातून पुढे आले, तर काहींनी प्रशासनाच्या माध्यमातून काम केले. चंद्रकांत हंडोरे हे त्या नेत्यांपैकी एक आहेत ज्यांनी राजकारण आणि समाजकारण यांचा संतुलित वापर करून सामाजिक न्यायाच्या चळवळीला बळ दिले.

आज प्रत्येक जिल्ह्यात दिमाखाने उभी असलेली सामाजिक न्याय भवनं आणि माता रमाई घरकुल योजनेतून उभ्या राहिलेल्या हजारो घरांकडे पाहिलं की ती केवळ सरकारी योजना वाटत नाहीत.

ती आंबेडकरवादी चळवळीची भौगोलिक सौंदर्यस्थळं वाटतात.