महात्मा ज्योतिराव फुले यांचा ‘गुलामगिरी’ हा ग्रंथ १८७३ मध्ये प्रकाशित झाला. या पुस्तकातून त्यांनी जातिव्यवस्था, सामाजिक वर्चस्व आणि शोषणाच्या रचनांवर टीका केली. संवादात्मक शैलीत लिहिलेल्या या ग्रंथात शिक्षण, ज्ञानाचा अधिकार, सामाजिक समता आणि शोषित समाजाच्या इतिहासाचा पुनर्विचार यांसारखे विषय येतात. सत्यशोधक विचार समजून घेण्यासाठी हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ आहे. पुस्तक वाचताना मूळ मराठी किंवा विश्वसनीय

बौद्ध परंपरेनुसार सिद्धार्थ गौतम यांचा जन्म लुंबिनी येथे झाला. मानवी जीवनातील वृद्धत्व, आजार आणि मृत्यू यांचे निरीक्षण केल्यानंतर त्यांनी दुःखमुक्तीचा मार्ग शोधण्यासाठी गृहत्याग केला. बोधगया येथे ज्ञानप्राप्तीनंतर ते बुद्ध म्हणून ओळखले गेले. बुद्धांच्या शिकवणीतील चार आर्यसत्ये म्हणजे दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा. दुःखमुक्तीकडे नेणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग सम्यक दृष्टी, संकल्प, वाचा, कर्मांत, आजीविका, व्यायाम,

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी महू येथे झाला. जातीय भेदभावाचा अनुभव घेत असतानाही त्यांनी शिक्षणाचा ध्यास सोडला नाही. त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडनमध्ये उच्च शिक्षण घेतले. अर्थशास्त्र, कायदा आणि समाजव्यवस्थेचा त्यांचा अभ्यास व्यापक होता. महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह, बहिष्कृत हितकारिणी सभा आणि सामाजिक हक्कांसाठीचे आंदोलन त्यांच्या कार्यातील महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

भारतीय संविधानातील काही महत्त्वाच्या तरतुदी समजून घेतल्यास नागरिकांचे अधिकार आणि शासनाची जबाबदारी स्पष्ट होते. कलम १४ कायद्यापुढील समानता; कलम १५ भेदभावास प्रतिबंध; कलम १६ सार्वजनिक रोजगारातील संधीची समानता; कलम १७ अस्पृश्यता नष्ट करते; कलम १९ काही स्वातंत्र्ये देते; कलम २१ जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचे संरक्षण करते; कलम २१-अ ६ ते १४ वर्षांच्या मुलांसाठी शिक्षणाचा अधिकार

भारतीय संविधानातील कलम ३४१ नुसार अनुसूचित जातींची यादी राष्ट्रपतींच्या अधिसूचनेद्वारे राज्यनिहाय निश्चित केली जाते. संसद कायद्याद्वारे या यादीत बदल करू शकते. त्यामुळे एका राज्यातील नोंद दुसऱ्या राज्याला आपोआप लागू होत नाही. महाराष्ट्रातील अद्ययावत यादी पाहण्यासाठी भारत सरकारचे सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालय आणि महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय विभागाचे अधिकृत स्रोत तपासा. जात प्रमाणपत्रासाठी जन्मनोंद, शाळेचा