अनेक नागरिकांना असे वाटते की गुन्हा ज्या पोलीस स्टेशनच्या हद्दीत घडला आहे, त्याच पोलीस स्टेशनमध्ये FIR दाखल करता येते. परंतु भारतीय कायद्यानुसार ही समजूत पूर्णपणे बरोबर नाही. एखाद्या गंभीर गुन्ह्याची माहिती कोणत्याही पोलीस स्टेशनमध्ये देऊन “Zero FIR” नोंदवता येते.
आज आपण Zero FIR म्हणजे काय, ती कशी नोंदवायची, पोलिसांनी तक्रार घेतली नाही तर काय करायचे आणि पोस्टाद्वारे तक्रार कशी पाठवायची याबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेऊ.
Zero FIR म्हणजे काय?
Zero FIR म्हणजे अशी FIR जी गुन्हा ज्या पोलीस स्टेशनच्या हद्दीत घडला नाही त्या पोलीस स्टेशनमध्ये नोंदवली जाते. अशा FIR ला सुरुवातीला “0” क्रमांक दिला जातो आणि नंतर ती संबंधित अधिकारक्षेत्र असलेल्या पोलीस स्टेशनकडे हस्तांतरित केली जाते.
यामुळे पीडित व्यक्तीला तात्काळ न्यायप्रक्रिया सुरू करता येते आणि अधिकारक्षेत्राच्या कारणावरून वेळ वाया जात नाही.
Zero FIR कोणत्या प्रकरणांमध्ये करता येते?
सामान्यतः गंभीर स्वरूपाच्या गुन्ह्यांमध्ये Zero FIR नोंदवता येते:
- अपघात
- महिलांवरील अत्याचार
- लैंगिक गुन्हे
- अपहरण
- खून
- फसवणूक
- सायबर गुन्हे
- इतर दखलपात्र (Cognizable) गुन्हे
Zero FIR दाखल करण्याची प्रक्रिया
1. जवळच्या पोलीस स्टेशनमध्ये जा
गुन्हा कुठेही घडला असला तरी जवळच्या कोणत्याही पोलीस स्टेशनमध्ये जा.
2. घटनेची संपूर्ण माहिती द्या
तक्रारीमध्ये खालील माहिती नमूद करा:
- फिर्यादीचे नाव व पत्ता
- घटनेची तारीख व वेळ
- घटना घडलेले ठिकाण
- आरोपीची माहिती (माहित असल्यास)
- साक्षीदारांची माहिती
- उपलब्ध पुरावे
3. Zero FIR नोंद करण्याची विनंती करा
पोलिसांना स्पष्टपणे सांगा की तुम्ही Zero FIR दाखल करू इच्छिता.
4. FIR ची प्रत घ्या
FIR नोंद झाल्यानंतर तिची मोफत प्रत घेणे हा तुमचा कायदेशीर अधिकार आहे.
पोलिसांनी FIR घेण्यास नकार दिल्यास काय करावे?
कधीकधी पोलीस FIR नोंदवण्यास टाळाटाळ करतात किंवा नकार देतात. अशा वेळी नागरिकांकडे अनेक कायदेशीर पर्याय उपलब्ध असतात.
1. वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्याकडे तक्रार करा
संबंधित:
- पोलीस निरीक्षक
- उपविभागीय पोलीस अधिकारी (SDPO)
- पोलीस अधीक्षक (SP)
- पोलीस आयुक्त (Commissioner)
यांच्याकडे लेखी तक्रार करता येते.
2. नोंदणीकृत पोस्टाद्वारे तक्रार पाठवा
तुमची तक्रार संबंधित पोलीस अधीक्षक (SP) किंवा पोलीस आयुक्त यांना Registered Post A.D. किंवा Speed Post ने पाठवू शकता.
पोस्ट पाठवताना:
- तक्रारीची प्रत
- पुरावे
- ओळखपत्राची प्रत
जोडणे उपयुक्त ठरते.
पोस्टाची पावती आणि A.D. कार्ड सुरक्षित ठेवा.
3. न्यायालयाकडे दाद मागा
जर पोलीस FIR नोंदवत नसतील तर संबंधित न्यायिक दंडाधिकारी (Magistrate) यांच्याकडे अर्ज करून FIR नोंद करण्याचे आदेश मागता येतात.
पोस्टाद्वारे तक्रार पाठविण्याचा नमुना
पत्रामध्ये खालील बाबी नमूद कराव्यात:
- प्राप्तकर्ता अधिकारी
- विषय
- घटनेचा संपूर्ण तपशील
- पोलिसांनी FIR न घेतल्याची माहिती
- FIR नोंद करण्याची विनंती
पत्राच्या शेवटी दिनांक, स्वाक्षरी आणि संपर्क क्रमांक लिहावा.
नागरिकांचे महत्त्वाचे अधिकार
- FIR नोंद करण्याचा अधिकार
- FIR ची मोफत प्रत मिळविण्याचा अधिकार
- महिलांना विशेष संरक्षण
- सायबर गुन्ह्यांमध्ये ऑनलाइन तक्रार करण्याचा अधिकार
- वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे दाद मागण्याचा अधिकार
Zero FIR ही नागरिकांच्या संरक्षणासाठी अत्यंत महत्त्वाची कायदेशीर तरतूद आहे. गुन्हा कुठे घडला यापेक्षा पीडित व्यक्तीला तात्काळ मदत मिळणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे कोणत्याही पोलीस स्टेशनमध्ये जाऊन Zero FIR दाखल करता येते. पोलिसांनी तक्रार घेण्यास नकार दिल्यास वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे लेखी तक्रार, नोंदणीकृत पोस्ट किंवा न्यायालयीन उपायांचा अवलंब करता येतो.
कायद्याची माहिती असणे हेच आपल्या हक्कांच्या संरक्षणाचे पहिले पाऊल आहे.
अॅड. प्रेमसागर गवळी
मो.: +91 7710932406
वेबसाइट: www.spglegalconsultancy.in
