भारताच्या सामाजिक, राजकीय आणि बौद्धिक इतिहासात ज्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाते, ते म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. ते केवळ भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार नव्हते, तर ते एक महान अर्थतज्ज्ञ, कायदेपंडित, समाजसुधारक, लेखक आणि मानवमुक्तीचे प्रणेते होते.

१. जन्म आणि बालपण

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्यप्रदेशातील महू (सध्याचे डॉ. आंबेडकर नगर) येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी मालोजी सकपाळ आणि आईचे नाव भीमाबाई होते. ते महार या समाजात जन्मले. त्या काळी अस्पृश्यतेमुळे त्यांना बालपणापासूनच अनेक अपमान आणि अन्याय सहन करावे लागले.

शाळेत पाणी पिण्याचीही परवानगी न मिळणे, वर्गात वेगळे बसवणे अशा अनेक प्रकारच्या सामाजिक भेदभावाचा त्यांना सामना करावा लागला. या अनुभवांनी त्यांच्या मनात अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द निर्माण केली.

२. शिक्षणातील प्रगती

अडचणी असूनही बाबासाहेबांनी शिक्षणात उल्लेखनीय यश संपादन केले. त्यांनी मुंबईतील एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून पदवी घेतली. पुढे बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीवर ते अमेरिकेतील Columbia University येथे गेले.

• एम.ए. आणि पीएच.डी. पदवी (अर्थशास्त्र)

• पुढे इंग्लंडमधील London School of Economics येथून डी.एस्सी.

• तसेच Gray’s Inn मधून बार-अॅट-लॉ

इतक्या उच्च शिक्षणामुळे ते त्या काळातील सर्वात विद्वान भारतीयांपैकी एक ठरले.

३. सामाजिक चळवळी आणि संघर्ष

भारतामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी अस्पृश्यता आणि जातीय भेदभावाविरुद्ध लढा सुरू केला.

महत्त्वाच्या चळवळी:

• महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७) – पाणी पिण्याचा हक्क

• नाशिक काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन

• मनुस्मृती दहन

त्यांनी १९२० मध्ये “मूकनायक” हे वृत्तपत्र सुरू केले, जे समाजातील वंचित घटकांचा आवाज बनले.

४. राजकीय भूमिका आणि संविधान निर्मिती

भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर १९४७ मध्ये बाबासाहेबांना स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून नेमण्यात आले. त्याचबरोबर त्यांची भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार

भारतीय संविधानाने सर्व नागरिकांना समानता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय दिला. विशेषतः अनुसूचित जाती-जमाती, महिला, अल्पसंख्याक यांना संरक्षण देणारी तरतूद संविधानात करण्यात आली.

बाबासाहेबांनी संविधानामध्ये मूलभूत हक्क, सामाजिक न्याय, आरक्षण, धर्मस्वातंत्र्य अशा अनेक क्रांतिकारी तरतुदी समाविष्ट केल्या.

५. पूना करार

१९३२ मध्ये ब्रिटिशांनी स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केल्यानंतर बाबासाहेबांनी दलितांसाठी स्वतंत्र राजकीय प्रतिनिधित्वाची मागणी केली. मात्र महात्मा गांधी यांच्या उपोषणामुळे अखेर “पूना करार” झाला. या करारानुसार अनुसूचित जातींसाठी राखीव जागा निश्चित करण्यात आल्या.

६. धर्मांतर आणि बौद्ध धम्म स्वीकार

जातव्यवस्थेच्या अन्यायामुळे बाबासाहेबांनी जाहीर केले होते – “मी हिंदू म्हणून जन्मलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही.”

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे त्यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. या ऐतिहासिक कार्यक्रमाला “धम्मचक्र प्रवर्तन दिन” म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी The Buddha and His Dhamma हा ग्रंथ लिहिला.

७. निधन

६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांची समाधी मुंबईतील चैत्यभूमी येथे आहे. दरवर्षी लाखो अनुयायी त्यांना अभिवादन करण्यासाठी येथे येतात.

८. पुरस्कार आणि सन्मान

१९९० साली भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर “भारतरत्न” हा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला.

९. बाबासाहेबांचे विचार

• शिक्षण हेच शस्त्र आहे.

• संघटित व्हा, संघर्ष करा, शिक्षित व्हा.

• समानता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता हीच खरी लोकशाहीची पायाभूत तत्त्वे आहेत.

निष्कर्ष

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका समाजाचे नेते नव्हते, तर ते संपूर्ण मानवजातीसाठी प्रेरणास्थान आहेत. त्यांनी भारतीय समाजाला समानतेचा आणि न्यायाचा मार्ग दाखवला. आजही त्यांचे विचार समाजपरिवर्तनासाठी मार्गदर्शक ठरतात.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संपूर्ण जीवनचरित्र

भारताच्या सामाजिक, राजकीय आणि बौद्धिक इतिहासात ज्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाते, ते म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. ते केवळ भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार नव्हते, तर ते एक महान अर्थतज्ज्ञ, कायदेपंडित, समाजसुधारक, लेखक आणि मानवमुक्तीचे प्रणेते होते.

१. जन्म आणि बालपण

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्यप्रदेशातील महू (सध्याचे डॉ. आंबेडकर नगर) येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी मालोजी सकपाळ आणि आईचे नाव भीमाबाई होते. ते महार या समाजात जन्मले. त्या काळी अस्पृश्यतेमुळे त्यांना बालपणापासूनच अनेक अपमान आणि अन्याय सहन करावे लागले.

शाळेत पाणी पिण्याचीही परवानगी न मिळणे, वर्गात वेगळे बसवणे अशा अनेक प्रकारच्या सामाजिक भेदभावाचा त्यांना सामना करावा लागला. या अनुभवांनी त्यांच्या मनात अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द निर्माण केली.

२. शिक्षणातील प्रगती

अडचणी असूनही बाबासाहेबांनी शिक्षणात उल्लेखनीय यश संपादन केले. त्यांनी मुंबईतील एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून पदवी घेतली. पुढे बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीवर ते अमेरिकेतील Columbia University येथे गेले.

• एम.ए. आणि पीएच.डी. पदवी (अर्थशास्त्र)

• पुढे इंग्लंडमधील London School of Economics येथून डी.एस्सी.

• तसेच Gray’s Inn मधून बार-अॅट-लॉ

इतक्या उच्च शिक्षणामुळे ते त्या काळातील सर्वात विद्वान भारतीयांपैकी एक ठरले.

३. सामाजिक चळवळी आणि संघर्ष

भारतामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी अस्पृश्यता आणि जातीय भेदभावाविरुद्ध लढा सुरू केला.

महत्त्वाच्या चळवळी:

• महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७) – पाणी पिण्याचा हक्क

• नाशिक काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन

• मनुस्मृती दहन

त्यांनी १९२० मध्ये “मूकनायक” हे वृत्तपत्र सुरू केले, जे समाजातील वंचित घटकांचा आवाज बनले.

४. राजकीय भूमिका आणि संविधान निर्मिती

भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर १९४७ मध्ये बाबासाहेबांना स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून नेमण्यात आले. त्याचबरोबर त्यांची भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार

भारतीय संविधानाने सर्व नागरिकांना समानता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय दिला. विशेषतः अनुसूचित जाती-जमाती, महिला, अल्पसंख्याक यांना संरक्षण देणारी तरतूद संविधानात करण्यात आली.

बाबासाहेबांनी संविधानामध्ये मूलभूत हक्क, सामाजिक न्याय, आरक्षण, धर्मस्वातंत्र्य अशा अनेक क्रांतिकारी तरतुदी समाविष्ट केल्या.

५. पूना करार

१९३२ मध्ये ब्रिटिशांनी स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केल्यानंतर बाबासाहेबांनी दलितांसाठी स्वतंत्र राजकीय प्रतिनिधित्वाची मागणी केली. मात्र महात्मा गांधी यांच्या उपोषणामुळे अखेर “पूना करार” झाला. या करारानुसार अनुसूचित जातींसाठी राखीव जागा निश्चित करण्यात आल्या.

६. धर्मांतर आणि बौद्ध धम्म स्वीकार

जातव्यवस्थेच्या अन्यायामुळे बाबासाहेबांनी जाहीर केले होते – “मी हिंदू म्हणून जन्मलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही.”

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे त्यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. या ऐतिहासिक कार्यक्रमाला “धम्मचक्र प्रवर्तन दिन” म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी The Buddha and His Dhamma हा ग्रंथ लिहिला.

७. निधन

६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांची समाधी मुंबईतील चैत्यभूमी येथे आहे. दरवर्षी लाखो अनुयायी त्यांना अभिवादन करण्यासाठी येथे येतात.

८. पुरस्कार आणि सन्मान

१९९० साली भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर “भारतरत्न” हा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान केला.

९. बाबासाहेबांचे विचार

• शिक्षण हेच शस्त्र आहे.

• संघटित व्हा, संघर्ष करा, शिक्षित व्हा.

• समानता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता हीच खरी लोकशाहीची पायाभूत तत्त्वे आहेत.

निष्कर्ष

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका समाजाचे नेते नव्हते, तर ते संपूर्ण मानवजातीसाठी प्रेरणास्थान आहेत. त्यांनी भारतीय समाजाला समानतेचा आणि न्यायाचा मार्ग दाखवला. आजही त्यांचे विचार समाजपरिवर्तनासाठी मार्गदर्शक ठरतात.