भारतीय संविधान समजून घेणे म्हणजे केवळ प्रस्तावना पाठ करणे नव्हे. सामाजिक न्याय, समानता आणि प्रतिनिधित्वाशी संबंधित अनेक घटनात्मक तरतुदी SC/ST आणि इतर वंचित घटकांसाठी महत्त्वाच्या आहेत.
1. Article 14 – कायद्यापुढे समानता
सर्व व्यक्तींना कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण मिळते.
2. Article 15 – भेदभावाविरुद्ध संरक्षण
धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थानाच्या आधारावर भेदभावाविरुद्ध संरक्षण दिले जाते. काही सामाजिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्गांसाठी विशेष तरतुदी करण्याची घटनात्मक मुभाही आहे.
3. Article 16 – सार्वजनिक रोजगारातील समान संधी
सरकारी नोकरीत समान संधी हा मूलभूत सिद्धांत आहे. मागास वर्गांच्या अपुर्या प्रतिनिधित्वासाठी विशेष तरतुदी करण्याची घटनात्मक चौकट यामध्ये आहे.
4. Article 17 – अस्पृश्यतेचे उच्चाटन
अस्पृश्यता रद्द करण्यात आली असून तिचा कोणत्याही स्वरूपातील व्यवहार कायद्याने दंडनीय आहे.
5. Article 46 – दुर्बल घटकांचे हित
राज्याने अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक व आर्थिक हितांना विशेष प्रोत्साहन द्यावे.
6. Article 330 – लोकसभेतील आरक्षण
SC/ST साठी लोकसभेत आरक्षित जागांची घटनात्मक तरतूद आहे.
7. Article 332 – राज्य विधानसभांमध्ये आरक्षण
राज्य विधानसभांमध्ये SC/ST साठी आरक्षित जागांची तरतूद आहे.
8. Article 335 – सेवांमध्ये SC/ST दाव्यांचा विचार
राज्याच्या सेवांमध्ये नियुक्त्या करताना SC/ST सदस्यांच्या दाव्यांचा विचार करण्याबाबत ही तरतूद आहे.
9. Article 338 – National Commission for Scheduled Castes
अनुसूचित जातींसाठी राष्ट्रीय आयोगाची घटनात्मक व्यवस्था या कलमाशी संबंधित आहे.
10. Article 341 – Scheduled Castes ची यादी
SC म्हणून कोणते समुदाय निर्दिष्ट केले जातील याबाबत राष्ट्रपतींच्या अधिसूचनेची आणि संसदेकडून बदल करण्याच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे.
संदेश: संविधान वाचणे म्हणजे अधिकार समजून घेण्याची पहिली पायरी. प्रत्येक तरुणाने संविधानाची अधिकृत प्रत किमान एकदा वाचावी.
Featured image: Wikimedia Commons – Constitution of India Preamble. Image source: Wikimedia Commons.
