रमाबाई आंबेडकर : इतिहासाच्या सावलीत राहिलेली खरी क्रांती

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हटले की संविधान, क्रांती, संघर्ष आणि परिवर्तन आठवते. पण या महान परिवर्तनामागे जी स्त्री आयुष्यभर शांतपणे झगडत राहिली, तिचे नाव इतिहासात फारसे घेतले जात नाही — रमाबाई आंबेडकर.
त्या फक्त बाबासाहेबांच्या पत्नी नव्हत्या; त्या त्यांच्या संघर्षाची मूक साक्षीदार, त्यागाची प्रतिक आणि दुःख सहन करणारी क्रांतिकारक होत्या.

साध्या जीवनातून असामान्य संघर्षापर्यंत

रमाबाईंचा जन्म 1898 साली एका सामान्य महार कुटुंबात झाला. लहान वयातच त्यांचा विवाह डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांशी झाला. त्या काळात शिक्षण, प्रतिष्ठा, सुरक्षितता — या सगळ्या गोष्टी स्त्रियांसाठी दुर्मिळ होत्या.

बाबासाहेब उच्च शिक्षणासाठी परदेशात गेले, तेव्हा रमाबाईंच्या वाट्याला आले एकटेपण, दारिद्र्य आणि सामाजिक अपमान. त्या काळात कुणी टाळ्या वाजवत नव्हते, कुणी भाषण देत नव्हते — पण रमाबाई शांतपणे सगळं सहन करत होत्या.

भुकेशी, अपमानाशी आणि समाजाशी झुंज

रमाबाईंच्या आयुष्यातील सर्वात वेदनादायक वास्तव म्हणजे —

• सततची आर्थिक चणचण

• समाजाकडून होणारा तिरस्कार

• मुलांचे अकाली मृत्यू

त्यांना अनेक वेळा उपाशी राहावं लागलं, अंगावर कपडे नसताना दिवस काढावे लागले. बाबासाहेब मोठ्या ध्येयासाठी झगडत होते, पण त्या ध्येयाची किंमत रमाबाईंनी आपल्या आयुष्याने मोजली.

मातृत्वाचा शोक आणि अंतर्मनातील वेदना

रमाबाई आणि बाबासाहेबांना पाच मुले झाली, पण त्यापैकी बहुतेक मुलांचे लहानपणीच निधन झाले.
एक आई म्हणून हे दुःख सहन करणं किती असह्य होतं, याची कल्पनाही करता येत नाही.

बाबासाहेब समाजासाठी लढत होते; रमाबाई स्वतःच्या संसारासाठी आणि अस्तित्वासाठी लढत होत्या.

बाबासाहेबांचे अपूर्ण पश्चात्ताप

रमाबाई यांचे निधन 1935 साली झाले. त्यावेळी बाबासाहेब अत्यंत व्यथित झाले.
त्यांनी नंतर अनेकदा कबूल केले की:

“मी रमाबाईंना न्याय देऊ शकलो नाही.”

ही वाक्ये बाबासाहेबांच्या मनातील अपराधभावना आणि रमाबाईंच्या त्यागाची साक्ष देतात.

रमाबाई : विस्मरणात गेलेली पण महान

आज रमाबाई आंबेडकर यांचे नाव क्वचितच घेतले जाते.
पण सत्य हेच आहे की —

• बाबासाहेब घडले कारण रमाबाई तुटल्या

• त्यांनी आपलं आयुष्य झिजवलं, म्हणून एक क्रांती उभी राहिली

• त्यांचा संघर्ष हा स्त्रीवादी इतिहासाचाही भाग आहे

रमाबाई नसत्या, तर बाबासाहेब असते का? — हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारला पाहिजे.

आजची जबाबदारी

आज जेव्हा आपण आंबेडकर विचारांचा अभिमान बाळगतो, तेव्हा रमाबाई आंबेडकर यांचं नाव सन्मानाने घ्यायला हवं.
त्यांचा संघर्ष फक्त इतिहास नाही, तो आजच्या स्त्रियांसाठी प्रेरणा आहे.

रमाबाई आंबेडकर म्हणजे मौनात घडलेली क्रांती.