संविधान कोणी लिहिले?
“भारतीय संविधान कोणी लिहिले?” या प्रश्नाचे एकाच व्यक्तीचे नाव सांगून उत्तर देणे अपूर्ण ठरू शकते. भारतीय संविधानाची निर्मिती ही संविधान सभा, तिच्या विविध समित्या, मसुदा प्रक्रियेत सहभागी सदस्य आणि कायदेविषयक तज्ज्ञ यांच्या सामूहिक कार्यातून झाली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे (Drafting Committee) अध्यक्ष होते. मसुदा समितीने संविधानाच्या मसुद्याच्या तयारीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
संविधान सभा
संविधान सभेने संविधानावर चर्चा केली, विविध तरतुदींवर विचारविनिमय केला आणि संविधान स्वीकारले. त्यामुळे संविधान निर्मिती ही एका व्यक्तीच्या लेखनापुरती मर्यादित प्रक्रिया नव्हती.
बी. एन. राव यांची भूमिका
सर बेनगल नरसिंग राव (B. N. Rau) हे संविधान सभेचे Constitutional Adviser होते आणि संविधानाच्या प्रारूप प्रक्रियेत त्यांचे महत्त्वाचे योगदान होते.
संविधान कधी स्वीकारले?
भारतीय संविधान 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने स्वीकारले. त्यातील अनेक तरतुदी 26 जानेवारी 1950 रोजी लागू झाल्या आणि हा दिवस भारताचा प्रजासत्ताक दिन म्हणून साजरा केला जातो.
महत्त्वाची नोंद
“डॉ. आंबेडकरांनी एकट्याने संविधान लिहिले” किंवा “एका व्यक्तीने संपूर्ण संविधान लिहिले” असे सरळ विधान संविधान निर्मितीची सामूहिक प्रक्रिया पूर्णपणे स्पष्ट करत नाही. डॉ. आंबेडकरांची मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती, तर अंतिम संविधान हे संविधान सभेच्या विचारविनिमय आणि स्वीकृतीच्या प्रक्रियेतून तयार झाले.