भारतीय संस्कृतीत पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सौभाग्यासाठी ‘वटसावित्री व्रत’ अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. या व्रताच्या केंद्रस्थानी आहे सावित्री आणि सत्यवानाची पौराणिक कथा. यमराजाच्या पाशातून आपल्या बुद्धीच्या आणि निष्ठेच्या बळावर पतीचे प्राण परत आणणारी सावित्री ही भारतीय परंपरेत ‘आदर्श पत्नी’चे सर्वोच्च प्रतीक बनली आहे.
परंतु, आजच्या आधुनिक, विवेकवादी आणि स्त्रीवादी दृष्टिकोनातून जेव्हा आपण या कथेकडे पाहतो, तेव्हा एक नवा प्रश्न उपस्थित होतो—ही कथा खरोखरच स्त्रीच्या अलौकिक कर्तृत्वाचे आणि त्यागाचे गौरवगान आहे, की ती स्त्रीला एका विशिष्ट चौकटीत बांधून ठेवणारी पितृसत्ताक व्यवस्था आहे?
१. स्त्रीच्या बुद्धिमत्तेचे आणि धैर्याचे गौरवगान
जर आपण कथेचा मूळ गाभा पाहिला, तर सावित्री ही केवळ एक असहाय्य, रडणारी भारतीय स्त्री नव्हती. ती अत्यंत बुद्धीमान, धाडसी आणि स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणारी स्त्री होती:
-
स्वतःचा वर निवडण्याचे स्वातंत्र्य: त्या काळात सावित्रीने आपला पती स्वतः निवडला होता. सत्यवानाचे आयुष्य अल्प आहे हे माहीत असूनही तिने आपल्या निर्णयावर ठाम राहण्याचे धैर्य दाखवले.
-
यमराजाशी बौद्धिक वाद: जेव्हा यमराज सत्यवानाचे प्राण घेऊन चालले होते, तब सावित्रीने केवळ अश्रू ढाळले नाहीत. तिने यमराजाचा पाठलाग केला आणि त्यांच्याशी धर्म, कर्तव्य आणि न्यायावर बौद्धिक चर्चा केली. तिच्या वक्तृत्वाने आणि चातुर्याने प्रभावित होऊनच यमराजाला तिचे मागणे मान्य करावे लागले.
या अर्थाने, ही कथा सावित्रीच्या आत्मबळाचे, तिच्या बौद्धिक क्षमतेचे आणि संकटाशी लढण्याच्या तिच्या वृत्तीचे कौतुक करते.
२. समानतेचा प्रश्न आणि पितृसत्तेची चौकट
दुसऱ्या बाजूला, जेव्हा या कथेचे सामाजिक अवडंबर केले जाते, तेव्हा ‘समानतेचा’ मोठा प्रश्न निर्माण होतो. आधुनिक विचारवंत, विशेषतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारसरणीचे समर्थक आणि स्त्रीवादी अभ्यासक या कथेच्या सामाजिक प्रभावाकडे वेगळ्या नजरेने पाहतात:
-
एकतर्फी जबाबदारी: या संपूर्ण परंपरेत पुरुषाच्या (पतीच्या) दीर्घायुष्याची, आरोग्याची आणि यशाची संपूर्ण जबाबदारी स्त्रीच्या उपवासावर आणि त्यागावर टाकली गेली आहे. “पती हाच स्त्रीचा परमेश्वर” ही भावना इतकी रुजवली गेली की, स्त्रीचे स्वतःचे अस्तित्व दुय्यम ठरले.
-
पुरुषांसाठी असे व्रत का नाही?: विवाह हा जर दोन व्यक्तींमधील समान भागीदारीचा प्रवास असेल, तर पत्नीच्या दीर्घायुष्यासाठी किंवा तिच्या रक्षणासाठी पुरुषांनी असे कठीण व्रत करण्याची परंपरा का नाही? हा प्रश्न साहजिकच लैंगिक समानतेच्या (Gender Equality) तत्त्वावर बोट ठेवतो.
-
अंधश्रद्धेला खतपाणी: आधुनिक विज्ञानाच्या युगात उपवास केल्याने किंवा वडाच्या झाडाला दोरा गुंडाळल्याने कोणाचे आयुष्य वाढू शकत नाही, हे उघड आहे. तरीही, महिलांना केवळ धार्मिक कर्मकांडात गुंतवून ठेवून त्यांच्यातील ‘तर्कशुद्ध विचार’ करण्याची क्षमता मारली जाते, अशीही टीका यावर होते.
३. वडाच्या झाडाचे महत्त्व: पर्यावरण की परंपरा?
वटपौर्णिमेला वडाच्या (बरगद) झाडाची पूजा केली जाते. वैज्ञानिकदृष्ट्या वडाचे झाड हे सर्वाधिक ऑक्सिजन देणारे आणि दीर्घायुषी झाड मानले जाते. निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हा यामागचा एक चांगला हेतू असू शकतो. परंतु, आजच्या काळात झाडाची पूजा करण्याच्या नावाखाली वडाच्या फांद्या तोडून आणणे आणि बाजारात त्यांची विक्री करणे, हा निसर्गाचा आदर नसून त्याचा -हास आहे.
निष्कर्ष: आजच्या काळातील गरज काय?
सावित्री-सत्यवान कथे कडे पाहताना आपल्याला दोन गोष्टी वेगळ्या कराव्या लागतील—‘सावित्रीचे चातुर्य’ आणि ‘तिच्या नावाखाली स्त्रियांवर लादलेली बंधने’.
सावित्रीच्या कथेतील तिची निष्ठा, तिचे धैर्य, संकटाशी लढण्याची तिची तयारी आणि तिची बुद्धिमत्ता हे गुण नक्कीच प्रेरणादायी आहेत. परंतु, तिच्या त्यागाचे उदात्तीकरण करून आजच्या स्त्रीला “तू फक्त पतीसाठी जगणारी आणि त्याग करणारी वस्तू आहेस” असे सांगणे चुकीचे आहे.
आजच्या ‘सावित्री’ला वडाभोवती फेऱ्या मारण्यापेक्षा शिक्षणाच्या फेऱ्या मारणे, आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी होणे आणि समाजात स्वतःचे समान स्थान निर्माण करणे अधिक गरजेचे आहे. जेव्हा पुरुष आणि स्त्री दोघेही एकमेकांच्या आयुष्याचा, आरोग्याचा आणि स्वातंत्र्याचा आदर करतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘समानता’ प्रस्थापित होईल.
