१४ ऑक्टोबर १९५६ हा भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक क्रांतिकारी दिवस आहे. या दिवशी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. हा निर्णय केवळ धार्मिक नव्हता, तर तो सामाजिक, राजकीय आणि मानवी स्वाभिमानाचा घोष होता.
चला जाणून घेऊया – बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्म का स्वीकारला?
१. जातिव्यवस्थेविरुद्ध ठाम भूमिका
हिंदू धर्मातील जातिव्यवस्था आणि अस्पृश्यता ही बाबासाहेबांच्या जीवनातील सर्वात मोठी वेदना होती. त्यांनी बालपणापासून भेदभाव सहन केला. त्यांच्या मते, जातिव्यवस्था ही मानवतेविरुद्धची व्यवस्था होती.
त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते:
“मी हिंदू म्हणून जन्मलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही.”
त्यांना असा धर्म हवा होता जो समानता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता शिकवतो. त्यांना हे तत्त्व बौद्ध धर्मात आढळले.
२. तर्कशुद्ध आणि विज्ञाननिष्ठ धर्म
बाबासाहेब अत्यंत तर्कशुद्ध विचारांचे होते. त्यांना अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि अवैज्ञानिक परंपरा मान्य नव्हत्या.
बौद्ध धर्म हा ईश्वरवादावर आधारित नसून, तो तर्क, अनुभव आणि नैतिकतेवर आधारित आहे. गौतम बुद्ध यांनी सांगितले की कोणतीही गोष्ट अंधपणे स्वीकारू नका, विचार करून स्वीकारा. ही भूमिका बाबासाहेबांच्या विचारांशी पूर्णपणे जुळणारी होती.
३. सामाजिक समानतेचा धर्म
बौद्ध धर्मात कोणतीही जात नाही, उच्च-नीच नाही. सर्व मानव समान आहेत. बुद्धांनी संघात सर्व जातींच्या लोकांना स्थान दिले.
बाबासाहेबांना असा धर्म हवा होता जो दलित, मागास, स्त्रिया आणि सर्व वंचित घटकांना सन्मान देईल. त्यांना बौद्ध धम्म हा मानवतावादी आणि समतावादी वाटला.
४. भारतीय संस्कृतीशी नाते
बाबासाहेबांना धर्मांतर करायचे होते, पण परकीय धर्म स्वीकारायचा नव्हता. बौद्ध धर्म हा भारतभूमीत जन्मलेला धर्म आहे. त्यामुळे त्यांना आपल्या सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेले राहून परिवर्तन करायचे होते.
५. नवयान बौद्ध धर्म
बाबासाहेबांनी पारंपरिक बौद्ध धर्म न स्वीकारता, त्याचे आधुनिक आणि सामाजिक स्वरूप मांडले, ज्याला “नवयान” असे म्हणतात. त्यांनी बौद्ध धर्माला सामाजिक न्यायाच्या चळवळीशी जोडले.
त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ
The Buddha and His Dhamma
हा त्यांच्या बौद्ध विचारांचा आधारग्रंथ मानला जातो.
६. दीक्षाभूमीचा ऐतिहासिक क्षण
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बाबासाहेबांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. हा कार्यक्रम आज “धम्मचक्र प्रवर्तन दिन” म्हणून साजरा केला जातो.
त्या दिवशी त्यांनी २२ प्रतिज्ञा दिल्या, ज्यामध्ये ब्राह्मणवादी देव-देवतांचा त्याग आणि समतावादी जीवनपद्धतीचा स्वीकार यांचा समावेश होता.
निष्कर्ष
बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला कारण:
-
त्यांना मानवतेवर आधारित धर्म हवा होता
-
समानतेचा आणि न्यायाचा मार्ग हवा होता
-
जातिव्यवस्थेपासून मुक्ती हवी होती
-
तर्कशुद्ध, विज्ञाननिष्ठ जीवनपद्धती स्वीकारायची होती
त्यांचे धर्मांतर हे वैयक्तिक नव्हते, तर ते सामाजिक क्रांतीचे पाऊल होते. आजही लाखो लोक बौद्ध धर्म स्वीकारून स्वाभिमानाने जीवन जगत आहेत.
