राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांची सविस्तर चरित्र (Biography in Marathi)

👑 राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज: सामाजिक न्यायाचा महान योद्धा

पूर्ण नाव: छत्रपती शाहूजी महाराज (जन्म नाव: यशवंतराव)
जन्म: 26 जून 1874, कागल, कोल्हापूर (महाराष्ट्र)
मृत्यू: 6 मे 1922, कोल्हापूर
कारकीर्द: कोल्हापूर संस्थानाचे अधिपती (1894–1922)
पदवी: ‘राजर्षी’ – म्हणजेच ‘राजामधील ऋषी’, जनतेचा राजा
आई-वडील: जयसिंगराव (वाळवानकर घराणं) आणि राधाबाई

📜 प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

शाहू महाराज यांचा जन्म एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. लहानपणीच ते कोल्हापूर संस्थानातील गादीसाठी दत्तक घेण्यात आले.

त्यांना मुंबई आणि त्यानंतर राजकोटच्या राजकुमार कॉलेजमध्ये आधुनिक शिक्षण मिळालं. तिथेच त्यांनी ब्रिटिश राज्यव्यवस्थेचा अभ्यास केला आणि लोकशाही विचार अंगीकारले.

🏰 कोल्हापूर संस्थानाचे अधिपती म्हणून राज्यकारभार (1894 – 1922)

1894 मध्ये फक्त 20 व्या वर्षी शाहू महाराजांनी गादीवर येऊन राजकीय आणि सामाजिक सुधारणांची सुरुवात केली.

त्यांचं राज्य हे सामाजिक समतेचं प्रयोगशाळा बनलं.

⚖️ सामाजिक सुधारणांमध्ये सिंहाचा वाटा

1. 📚 शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक परिवर्तन

मोफत व सक्तीचं शिक्षण लागू केलं.
दलित व मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहं व शिष्यवृत्ती योजना सुरू केल्या.
स्त्रियांना शिकवण्यासाठी स्वतंत्र शाळा व महिला शिक्षिका नेमल्या.

2. 📝 आरक्षण धोरण (1902)

भारतातील पहिलं आरक्षण धोरण त्यांनी राबवलं.
50% नोकऱ्या मागासवर्गीय, मुस्लिम, दलित, मराठा समाजासाठी आरक्षित केल्या.

3. 🚫 अस्पृश्यता विरोधी पावलं

दलितांना सार्वजनिक जागांवर प्रवेश दिला.
मंदिरात दलित पुजाऱ्यांची नेमणूक करून जात-व्यवस्थेला आव्हान दिलं.
सार्वजनिक विहिरी, शाळा, रस्ते हे सर्वांसाठी खुले केले.

4. 👩‍🎓 स्त्री सक्षमीकरण

विधवांना पुनर्विवाहाची मुभा दिली.
स्त्रियांना शिक्षण, आरोग्य व रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.

5. ⚙️ कामगार हक्क आणि कृषी सुधारणा

किमान वेतन, विश्रांतीचे तास, मुलभूत हक्कांसाठी कायदे तयार केले.
शेतकऱ्यांसाठी सिंचन, करसवलत, कर्जमुक्ती यासारखी धोरणं राबवली.

🤝 महापुरुषांशी सहकार्य

शाहू महाराज हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे समर्थक होते.
त्यांनी बाबासाहेबांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती दिली.
महात्मा फुले आणि सत्यशोधक चळवळीला समर्थन दिलं.
समाजसुधारक गोविंदराव जखमाले, गंगाराम कांबळे यांच्यासारख्या कार्यकर्त्यांना प्रोत्साहन दिलं.

🧘‍♂️ धर्मनिरपेक्षता आणि मानवता

कोणताही धार्मिक भेदभाव न करता सर्व धर्मीयांना समान वागणूक दिली.
ते स्वतः बौद्ध, मुस्लिम, ब्राह्मण, दलित अशा सर्व जाती-धर्मांतील लोकांशी स्नेहाने वागत.
“राजा हा सर्व समाजाचा असतो – फक्त एका जातीचा नाही” ही त्यांची भूमिका होती.

🕯️ मृत्यू आणि वारसा

6 मे 1922 रोजी शाहू महाराजांचे निधन झाले.
पण त्यांच्या सुधारणांचा प्रभाव आजही भारतीय संविधानात आणि सामाजिक चळवळींमध्ये जाणवतो.

🏅 स्मरण आणि गौरव

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्यांना “सामाजिक लोकशाहीचा निर्माता” म्हटलं.
त्यांच्या कार्याला आदरांजली म्हणून त्यांना “राजर्षी” ही पदवी बहाल झाली.
महाराष्ट्रातील अनेक शाळा, विद्यापीठं, रस्ते आणि योजनांना त्यांच्या नावाने ओळखलं जातं.

✊ शाहू महाराजांचे विचार:

“जात हा कर्मावर असावा, जन्मावर नव्हे.”
“राज्य हे जनतेसाठी असते, जातीसाठी नाही.”
“समता, शिक्षण आणि स्वाभिमान – हेच खरं स्वराज्य.”

📌 निष्कर्ष

राजर्षी शाहू महाराज हे केवळ कोल्हापूरचे राजा नव्हते — ते भारतातील पहिले लोकशाहीवादी, समतावादी आणि समाजसुधारक राजा होते.
त्यांनी दिलेलं शिक्षण, आरक्षण, स्त्री-सक्षमीकरण, अस्पृश्यता विरोध यांचे बीज आज भारताच्या संविधानात खोलवर रुजले आहे.