प्रस्तावना
भारतीय संविधान हे जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान मानले जाते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशाचे प्रशासन, नागरिकांचे अधिकार आणि शासनव्यवस्था यांना कायदेशीर चौकट देण्यासाठी संविधानाची निर्मिती करण्यात आली. भारतीय संविधान हा केवळ कायद्यांचा दस्तऐवज नसून तो भारताच्या लोकशाही, समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेच्या मूल्यांचे प्रतीक आहे.
या लेखात आपण भारतीय संविधानाची निर्मिती कशी झाली, त्यामागील इतिहास काय आहे आणि संविधान तयार करण्यासाठी कोणत्या प्रक्रिया राबविण्यात आल्या याची सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
संविधान निर्मितीची गरज का होती?
15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला. स्वातंत्र्यानंतर देश चालवण्यासाठी ब्रिटिशांनी बनवलेल्या कायद्यांवर अवलंबून राहणे योग्य नव्हते. स्वतंत्र भारतासाठी स्वतंत्र संविधान आवश्यक होते, जे देशातील सर्व नागरिकांना समान हक्क देईल आणि लोकशाही शासनव्यवस्थेची स्थापना करेल.
संविधान सभेची स्थापना
भारतीय संविधान तयार करण्यासाठी संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली. 1946 मध्ये कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार संविधान सभा अस्तित्वात आली.
संविधान सभेची पहिली बैठक
- दिनांक: 9 डिसेंबर 1946
- स्थळ: नवी दिल्ली
- तात्पुरते अध्यक्ष: डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा
यानंतर 11 डिसेंबर 1946 रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची संविधान सभेचे कायम अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.
मसुदा समितीची स्थापना
29 ऑगस्ट 1947 रोजी मसुदा समिती (Drafting Committee) स्थापन करण्यात आली.
मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची निवड करण्यात आली. त्यांच्या असामान्य कायदेविषयक ज्ञानामुळे आणि सामाजिक न्यायावरील दृढ भूमिकेमुळे त्यांना संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार मानले जाते.
संविधान तयार करण्याची प्रक्रिया
भारतीय संविधान तयार करण्यासाठी विविध देशांच्या संविधानांचा अभ्यास करण्यात आला.
विविध देशांकडून घेतलेल्या संकल्पना
- ब्रिटन – संसदीय शासनपद्धती
- अमेरिका – मूलभूत अधिकार
- आयर्लंड – राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे
- कॅनडा – संघराज्य व्यवस्था
- ऑस्ट्रेलिया – समवर्ती सूची
संविधान सभेने अनेक विषयांवर विस्तृत चर्चा केली आणि हजारो दुरुस्ती प्रस्तावांवर विचार केला.
संविधान निर्मितीसाठी किती वेळ लागला?
भारतीय संविधान तयार करण्यासाठी:
- 2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवस लागले.
- संविधान सभेच्या 11 अधिवेशनांमध्ये चर्चा झाली.
- एकूण 166 दिवस संविधानावर सविस्तर चर्चा करण्यात आली.
संविधान स्वीकारण्याची तारीख
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले.
याच दिवसाच्या स्मरणार्थ दरवर्षी 26 नोव्हेंबर हा “संविधान दिन” म्हणून साजरा केला जातो.
संविधान अंमलात कधी आले?
भारतीय संविधान 26 जानेवारी 1950 रोजी पूर्णपणे अंमलात आले.
26 जानेवारी ही तारीख निवडण्याचे कारण म्हणजे 1930 मध्ये याच दिवशी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने “पूर्ण स्वराज्य”चा ठराव मंजूर केला होता.
भारतीय संविधानाची वैशिष्ट्ये
1. जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान
भारतीय संविधानात सुरुवातीला 395 कलमे, 22 भाग आणि 8 अनुसूच्या होत्या.
2. लोकशाही शासनव्यवस्था
भारताला सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही गणराज्य म्हणून घोषित करण्यात आले.
3. मूलभूत अधिकार
प्रत्येक नागरिकाला समानता, स्वातंत्र्य आणि न्यायाचे अधिकार देण्यात आले.
4. संघराज्यीय रचना
केंद्र आणि राज्यांमध्ये अधिकारांचे विभाजन करण्यात आले.
5. स्वतंत्र न्यायव्यवस्था
नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र न्यायपालिका स्थापन करण्यात आली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान
भारतीय संविधानाच्या निर्मितीत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे योगदान अतुलनीय आहे. त्यांनी सामाजिक न्याय, समानता आणि दुर्बल घटकांच्या संरक्षणाला संविधानात विशेष स्थान दिले.
त्यांनी संविधानाला “सामाजिक परिवर्तनाचे साधन” म्हणून पाहिले. त्यामुळेच त्यांना “भारतीय संविधानाचे शिल्पकार” म्हणून गौरविण्यात येते.
निष्कर्ष
भारतीय संविधानाची निर्मिती हा भारताच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानास्पद टप्पा आहे. विविध विचारधारा, संस्कृती आणि समाजघटकांचा समन्वय साधून तयार केलेले हे संविधान आजही भारतीय लोकशाहीचा मजबूत पाया आहे. प्रत्येक भारतीय नागरिकाने संविधानाची माहिती जाणून घेणे आणि त्यातील मूल्यांचा आदर करणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. भारतीय संविधान कोणी लिहिले?
भारतीय संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. त्यामुळे त्यांना संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार मानले जाते.
2. संविधान सभेची स्थापना कधी झाली?
1946 मध्ये संविधान सभेची स्थापना झाली.
3. भारतीय संविधान कधी स्वीकारले गेले?
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारण्यात आले.
4. भारतीय संविधान कधी लागू झाले?
26 जानेवारी 1950 रोजी संविधान अंमलात आले.
5. संविधान तयार करण्यासाठी किती वेळ लागला?
2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवस लागले.
