प्रज्ञा पारमिता (Pradnyā Pāramī) म्हणजे बुद्धधम्मातील दहा पारम्यांपैकी शेवटची आणि अत्यंत श्रेष्ठ पारमी — पूर्ण, शुद्ध आणि सर्वोच्च प्रज्ञा.
🌿 अर्थ
-
प्रज्ञा = सत्याचा योग्य बोध करणारी बुद्धी, सम्यक दृष्टि.
-
पारमिता = परिपूर्णता, सर्वोच्च अवस्था.
-
म्हणून प्रज्ञा पारमिता म्हणजे पूर्ण आणि निष्कलंक ज्ञान — जे आपल्याला वस्तूंचा खरा स्वरूप बघण्याची दृष्टी देते.
📜 बौद्ध परंपरेत महत्त्व
दहा पारम्या:
| क्रमांक | पारमीचे नाव | अर्थ / महत्त्व |
|---|---|---|
| 1 | दान पारमिता | निःस्वार्थ दान — लोभाचा नाश |
| 2 | शील पारमिता | नीती, सदाचार — चुकीची कृत्ये टाळणे |
| 3 | नेक्कम पारमिता | त्याग — सांसारिक आसक्तीपासून मुक्त होणे |
| 4 | प्रज्ञा पारमिता | सत्याचा खरा बोध, सम्यक दृष्टि |
| 5 | वीर्य पारमिता | प्रयत्नशीलता — सत्कर्मात सातत्य |
| 6 | खंती पारमिता | सहनशीलता — रागाचा नाश |
| 7 | सच्च पारमिता | सत्यनिष्ठा — प्रामाणिकपणा |
| 8 | अदिट्ठान पारमिता | दृढ निश्चय — योग्य ध्येयावर ठाम राहणे |
| 9 | मैत्री पारमिता | सर्वांशी प्रेमभाव |
| 10 | उपेक्षा पारमिता | समत्वभाव — सुख-दुःखात समान राहणे |
यापैकी प्रज्ञा पारमिता ही सर्व पारम्यांचे सार मानली जाते, कारण:
-
ती अज्ञान (अविद्या) दूर करते.
-
तीनेच लोभ, द्वेष, मोह यांचे निर्मूलन होते.
-
ती निर्वाणाचा मार्ग दाखवते.
🌼 प्रज्ञा पारमिता पाळण्याचे मार्ग
-
सम्यक दृष्टि (योग्य दृष्टी) — चार आर्यसत्यांचे खरे आकलन.
-
विवेकबुद्धी — काय योग्य, काय अयोग्य हे ठरवण्याची क्षमता.
-
स्वानुभवातून शिकणे — फक्त ऐकून नाही, तर प्रत्यक्ष पाहून, अनुभवून समजून घेणे.
-
ध्यान — मन शुद्ध आणि एकाग्र केल्यावरच खरी प्रज्ञा प्रकटते.
🪷 शिकवण
प्रज्ञा पारमिता म्हणजे फक्त पुस्तकी विद्या नव्हे; ती अनुभवातून आलेली, करुणेसोबत असलेली आणि मुक्तीकडे नेणारी जिवंत बुद्धी आहे.


