दु:खातून मुक्त होण्यासाठी (निर्वाण/निब्बान प्राप्तीसाठी) बुद्धांनी सांगितले आहे की १० बंधनं (संस्कार, दोष) आहेत, ज्यांना एकामागून एक सोडल्याशिवाय मुक्ती शक्य नाही.
हे बंधनं (Pāli: saṁyojana) मन, वर्तन आणि जन्ममरणाच्या चक्राला बांधून ठेवणारी बंधनं आहेत.
बुद्धांनी यांना “संयोजनं” म्हटलं आहे — याचा अर्थ, आपण जीवनदृष्टी आणि इच्छांच्या पाशात गुंतलेलो आहोत.
📜 दु:खातून मुक्त होण्यासाठी १० बंधनं –
1️⃣ सक्काय-दिट्ठी (स्वरूपाविषयी चुकीची समजूत)
“हे शरीरच मी आहे”, “हे माझं आहे”, “मी अमुक आहे” अशी चूक ओळख.
👉 स्वतःविषयी असलेली चुकीची ‘मीपणा’ किंवा अहंता.
2️⃣ विचिकिच्छा (संशय)
बुद्ध, धम्म, संघ, शील, ध्यान याविषयी मनात सतत शंका असणे.
👉 “हे खरंच आहे का?” असा आध्यात्मिक गोंधळ.
3️⃣ सीलब्बत परामासा (व्रत/कर्मकांडावरील आंधळी श्रद्धा)
फक्त बाह्य विधी, पूजा, संस्कार केल्याने मुक्ती मिळेल असे समजणे.
👉 ज्यामुळे अंतर्गत शुद्धी न होता बाह्य कृतीतच समाधान वाटते.
4️⃣ कामराग (इंद्रियभोगाची आसक्ती)
रूप, गंध, स्वाद, स्पर्श — इंद्रियांच्या सुखांमध्ये गुंतून राहणे.
👉 भोगातून शांती मिळेल ही चूक.
5️⃣ व्यापाद (द्वेष/राग)
दुसऱ्यांविषयी द्वेष, तिरस्कार, सूड, असहिष्णुता ठेवणे.
👉 मनात शांततेऐवजी द्वेष उत्पन्न करणारा दोष.
🪷 या ५ बंधनांपासून कोण मुक्त होतो?
-
जो या पहिल्या पाच बंधनांपासून मुक्त होतो, तो “सोतापन्न” (Sotāpanna – प्रवाहप्रवेश झालेला) किंवा “धम्मात प्रथम पाऊल ठेवणारा” म्हणवला जातो.
-
तो व्यक्ती पुन्हा सात जन्मांच्या आत निर्वाण प्राप्त करतो.
🌿 बंधन ६ ते १० — “सूक्ष्म बंधनं” (Higher Fetters):
6️⃣ रूपराग (रूपध्यानातील आसक्ती)
ध्यानात जाऊन जरी चित्त शुद्ध होईल, तरीही रूप सृष्टीतील (सूक्ष्म जगातील) आसक्ती शिल्लक राहू शकते.
👉 जन्म पुन्हा मिळावा अशी सूक्ष्म इच्छा.
7️⃣ अरूपराग (अरूपध्यानातील आसक्ती)
निर्विशेष ध्यान, आकाश, चेतना, शून्य, न कोणतं जाणणं न जाणणं यामध्ये पण आसक्ती निर्माण होते.
👉 “हेच अंतिम आहे” असे मानून त्या अवस्थेला चिकटून राहणे.
8️⃣ माना (अहंकार / गर्व)
“मी श्रेष्ठ आहे”, “मी तटस्थ आहे”, “मी तुच्छ आहे” — या कोणत्याही प्रकारचा ‘मीपणा’.
👉 अगदी शुद्ध अवस्थेतही उरलेला सूक्ष्म अहंभाव.
9️⃣ उद्धच्च (चंचलता / मानसिक अस्थिरता)
मनाचा अगदी थोडासा अस्थिरपणा — निर्णय न होणे, संदेह, गोंधळ.
👉 पूर्ण स्थैर्य प्राप्त न होणे.
🔟 अविज्जा (अज्ञान)
जीवन, दुःख, क्षणभंगुरता, अनात्मत्व याविषयीची अज्ञानता.
👉 या अज्ञानामुळेच बाकी सर्व बंधनं टिकून राहतात.
📌 थोडक्यात सारांश:
🔹 १० बंधनं ही मानसिक गुलामगिरीची कारणं आहेत.
🔹 जेवढं ते सुटत जातात, तेवढं मन शांत, शुद्ध व मुक्त होतं.
🔹 बुद्ध मार्ग (धम्म), ध्यान, शील, प्रज्ञा — हे त्याचे साधन आहेत.
🪔 बुद्धांचे शब्द:
“बंधनं सोडल्याशिवाय दुःखातून मुक्ती नाही.
जे मुक्त होतात, तेच खरेच जीवन ओलांडून जातात.”