मराठी दलित साहित्याच्या इतिहासात ज. वि. पवार हे नाव केवळ लेखक म्हणून नाही, तर संघर्ष, बंड आणि आत्मसन्मानाची घोषणा म्हणून ओळखले जाते. दलित पँथर चळवळीचे संस्थापक सदस्य असलेल्या ज. वि. पवार यांनी आपल्या लेखणीद्वारे शोषित, वंचित आणि बहिष्कृत समाजाचा आक्रोश निर्भीडपणे मांडला.
पँथर चळवळ आणि साहित्याची भूमिका
१९७० च्या दशकात उदयास आलेल्या दलित पँथर चळवळीला वैचारिक दिशा देण्याचे काम ज. वि. पवार यांच्या साहित्याने केले. त्यांच्या लेखनात केवळ वेदना नाहीत, तर प्रतिरोध, बंडखोरी आणि परिवर्तनाची ठाम भूमिका आहे. ते साहित्याला करमणुकीचे साधन मानत नाहीत; ते त्यांच्यासाठी लढ्याचे शस्त्र आहे.
आत्मकथनातून उलगडणारा संघर्ष
ज. वि. पवार यांचे आत्मकथनात्मक लेखन हे त्यांच्या साहित्याचे मोठे वैशिष्ट्य आहे. त्यांनी स्वतः अनुभवलेला जातीय अन्याय, सामाजिक बहिष्कार आणि दडपशाही हे अनुभव त्यांनी कोणताही अलंकार न वापरता, थेट शब्दांत मांडले. त्यामुळे वाचक केवळ वाचत नाही, तर तो अनुभव जगतो.
लेखनशैली : थेट, तीव्र आणि वास्तववादी
ज. वि. पवार यांची भाषा आक्रमक आहे, कारण वास्तवच तसे आहे. त्यांच्या लेखनात सौम्यता नाही; कारण ते शोषणावर पडदा टाकत नाहीत. कविता, लेख, निवेदने किंवा आत्मकथन—सर्वत्र सामाजिक अन्यायाविरुद्धचा रोष स्पष्ट दिसतो.
प्रमुख साहित्यिक योगदान
-
दलित पँथर चळवळीचा वैचारिक दस्तऐवज
-
आत्मकथन व सामाजिक वास्तवावर आधारित लेखन
-
दलित युवकांमध्ये आत्मभान जागवणारे लिखाण
-
आंबेडकरी विचारांची साहित्यिक मांडणी
आजच्या पिढीसाठी ज. वि. पवार का महत्त्वाचे?
आजही जातीय विषमता, सामाजिक अन्याय आणि दडपशाही संपलेली नाही. अशा वेळी ज. वि. पवार यांचे साहित्य संघर्षाची प्रेरणा, स्वाभिमानाची जाणीव आणि प्रश्न विचारण्याची हिंमत देते. त्यांच्या लेखनामुळे वाचक केवळ संवेदनशील होत नाही, तर तो जाणीवपूर्वक अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो.
निष्कर्ष
ज. वि. पवार यांचे साहित्य म्हणजे केवळ शब्दांचे संकलन नाही, तर ते दलित चळवळीचा इतिहास, वर्तमान आणि भविष्य आहे. त्यांच्या लेखणीने समाजाला आरसा दाखवला आणि परिवर्तनाचा मार्गही सुचवला. त्यामुळेच ते मराठी साहित्याच्या विश्वात बंडखोर, निर्भीड आणि क्रांतिकारक लेखक म्हणून अजरामर राहतील.
